समाज विकासमा अग्रणी भुमिका खेल्दै डण्डाको अग्यौली पुस्तकालय 

मदन गिरी

श्री अग्यौली सामुदायिक स्रोत पुस्तकालय महेन्द्र राजमार्ग मध्यविन्दु देखि ४ कि.मि. पूर्व उत्तरी किनार डण्डा वजारमा अवस्थित छ । दुई ठूला सहरहरु भैरहवा–नारायणघाटको विचमा यस प्रकारको पुस्तकालय यो एक्लो हो भने यसले पाच सेटलाइट खोलेको छ। पुस्तकालयको धेरै प्रकारहरु मध्ये यो सामुदायिक स्रोत पुस्तकालय’ अन्तरर्गत पर्न आउंदछ । जसरी समुदाय भनेको शूक्ष्म पृथ्वीको अर्थमा वुझिन्छ, त्यसरी नै यसको निर्माणमा स्थानीय साधन स्रोतदेखि अन्तर्राष्ट्रिय हातेमालो सम्मको योगदान छ । सुरुमा रिड नेपाल यसको प्रमुख सहायक थियो भने अहिले अन्य धेरै स्थानीयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय संघ–संस्थाहरु यसको सम्बन्धनमा जुटेका छन् खुसिको कुरा निकट भविष्यमै यसको आकार र सेवामा पनि गुणात्मक वृध्दि हुन गैरहेको छ । स्थानीय युवा, वुद्धिजीवि तथा सरोकार राख्ने सरकारी कार्यालयहरुले यस स्थानमा एक पुस्तकालयको परिकल्पना गरे र परिकल्पना साकार पार्न संकल्प गरियो । यसको स्थापना मिति २०५६/०७/१५ हो ।  रिड नेपालको सहयोगमा पछिल्लो समयमा यस पुस्तकालयलाई हवको रुप दिएर धेरै सेटलाईटहरु खोलिएका छन् । पुस्तकालयमा नमुनाको रुपमा पुरातात्वीक महत्वका समाग्रीहरु, खेलकुदका सामाग्रीहरु तथा वाजागाजा (संगीत)का साधनरु पनि संग्रहित छन ।यस अतिरिक्त यहाँ श्रब्य दृश्य साधन तथा कम्प्युटर इन्टरनेटको पनि पहुंच पुगेको छ । पुस्तकालयमा अहिले नयां भवन निर्माण पश्चात सुचना र प्रविधिमा आफुलाइ अग्रणी भुमिकामा उभाएको छ हाल तिन तलाको सुविधा युक्त भवनवाट महिला कक्ष, वालकक्ष, युवा कक्ष, सुचना–प्रविधि कक्ष,पुस्तकालय कक्ष,प्राविधिक ज्ञान सेवा कक्ष,श्रवदृश्य कक्षा तालिम हल कक्ष र केहि समयमानै जेष्ठ नागरिक कक्ष सञ्चालन गर्ने तयारीमा रहेको छ । पुस्तकालयमा सि.सी क्यामरा र ड्रिम सफ्टवेर जडान गरिएको छ । पुस्तकालयमा आठ ल्यापटपवाट निशुल्क रुपमा तालिम सञ्चालन गरिदै आएको छ । पुस्तकालयले प्राविधिक ज्ञान सेवा कार्यक्रम अन्र्तगत कृषि,पशु,जलवायु परिवर्तन सम्वन्धि मागमा आधारी कार्यक्रम निरन्तर सञ्चालन भइरहेको छ भने यहा निशुल्क रुपमा माटो परिक्षण गर्ने व्यवस्था पनि गरिएको छ । पुस्तकालयमा महिलाहरुको क्षमता अभिवृद्घिका लागि साना व्यवसायिक सिपमुलक तालिम पनि सञ्चालन गरिदै आएको छ । युवा विकास तथा आत्मनिर्भरताका लागि व्यवसायिक सिपमुलक तालिम, नेतृत्व विकास तालिम, किशोरी खेलकुद, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ तालिम,महिला सहकारीमा शसक्तिकरण लगायत धेरै कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ ।

अहिले पुस्तकालय कार्यकारणी पदाधिकारी  ११ जनाको रहेको छ र ५ जना कर्मचारी कार्यरत छन । पुस्तकालयको दिगो आय आर्जका लागि आफ्नै १४ वटा व्यवसायिक सटरहरुवाट पुस्तकालयलाई खर्च चलाउन भरथेग गरेको छ  यसको अलवा हल भाडा र प्रोजेक्टर भाडा र सहयोग नै यसका आम्दानीका प्रमुख स्रोत हुन । यस पुस्तकालयमा वेलावखत विभिन्न संघ संस्था विधालय क्लव पुस्तकालय  तथा सरोकार राख्नेहरु द्दारा निरिक्षण तथा अवलोकन भएको छ । यस्ता अध्ययन अवलोकलने पुस्तकालयको झन धेरै महत्व वढाएको छ ।  जसरी अन्य सघं सस्थाहरुको गठन र सञ्चालन प्रजातान्त्रिक विधि अनुसार हुन्छ त्यसरी नै यस पुस्तकालयको कार्यकारणीको गठन पनि आफ्नो आजीवन सदस्यहरुको साधारणसभाले प्रजातान्त्रिक विधिपूर्वक चयन गर्दछ । अहिले सम्म आजीवन सदस्यहरुको संख्या ९३७ जना पुगेको छ । वार्षिक साधारणसभा, आय व्यय प्रस्तुत, लेखा परिक्षण आफ्नो स्वीकृत विधान वमोजिम नै गरिन्छ । महिनावारी तथा आवश्यक भए जतिवेला पनि वैठक वसीन्छ । प्रगति प्रतिवेदन महिनावारी तयार गरिन्छ ।  अहिले सातौ कार्यकारिणीको पालो चल्दै छ ,जसको नेतृत्व श्री सुर्य प्रसाद पाण्डेले लिनु भएको छ ।   पुस्तकहरुको प्राप्ति, वर्गिकरण डि.डी.सी पद्दति अनुसार व्यवस्थित गरिएको छ । हाल पुस्तकालयसँंग ८ हजार  पुस्तक र  राष्ट्रिय माषिक, पाक्षिक, साप्ताहिक तथा दैनिक पत्र–पत्रिकाहरु यहां दैनिक अध्यन गर्न पाइने पनि व्यवस्था रहेको छ । रिसेप्सन टेवल, क्याटलग कार्ड टेवल,कपवोर्ड, उजुरी पेटीका, दान पात्र तथा सूचना पाटी यथास्थानमा राखिएका छन ।

पुस्तकालयले आर्जन गरेको प्रतिष्ठा

पुस्तकालय आफैंमा एउटा सम्मानित संस्था हो तापनि पुस्तकालय पुस्तकालय विचको तुलना तथा अन्य समाजसेवी संघ संस्था संग पुस्तकालयको तुलना पनि व्यक्ति, समाज , राज्य तथा परराष्ट्रले गरेकै हुन्छ । स्थापनाको छोटो अवधिमा नै प्रतिष्ठाजनक अभिनन्दन पत्र ,प्रशंसा पत्र ,पदकहरु तथा नगद पुरस्कार प्राप्त गरेको छौं । तिनमा कुनै स्थानीय कुनै राष्ट्रिय तथा कुनै कुनै अन्तराष्ट्रिय स्तरका छन् । सन २०१२मा अमेरिका वाट पाएको इफला अर्वाडले त झन पुस्तकालयको गरिमा वढाएको छ ।

पुस्तकालयले प्रदान गर्ने सेवा तथा कृयाकलाप

सामान्यतया परम्परागत रुपमा पुस्तकालयले आफ्ना पाठकहरुका लागि पुस्तक उपलब्ध गराउनु र आफ्नो लागि पुस्तकहरुको प्राप्ति गर्नु हो तर वर्तमान समयमा पुस्तकालयको यो भूमिकाको सीमा विस्तार भएको छ । ज्ञान प्रविधि तथा सूचना भण्डारण वितरण साथै आय आर्जन र अन्य संघ–संस्थासँंगको प्रतिस्पर्धा आजका सामुदायिक पुस्तकालयको विशेषता भएको छ । यसै विशेषता पछ्याउँदै यस पुस्तकालयले विभीन्न ब्यक्ति, गैर सरकारी संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय गैर सरकारी संस्था, जि.स. स , नगरपालीका तथा सरकारको मन्त्रालय र विभिन्न विभाको समन्वय, संयोजन, प्रायोजन तथा स्वआयोजनमा विविध कृयाकलापहरु सञ्चालन गरेको छ । पुस्तक लेन देन सेवा अतिरिक्त, अनौपचारिक शैक्षिक कार्यक्रम, विषेश शिक्षा, स्वरोजगार मुलक प्रशिक्षण, शिपमुलक प्रशिक्षण, प्राविधिक सेवा ज्ञान, सेवा अन्तरकृया, छलफल पुस्तकालयका कृयाकलाप भित्र पर्दछन् । हाल पुस्तकालयमा नयां कार्यक्रममा रमाईलो पढाई कार्यक्रम,वैदेशिक रोजगारमा जानेहरुका लागि आवश्यक सल्लाह तथा परामर्श र परेका समस्याहरुको समाधानका उपाय ,नियमित निशुल्क आईसीटी सेवा तथा टेक एज गल्ज कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छन् । पुस्तकालयमा हाल दैनिक सरदर ८० जना भन्दा वढि प्रयोगकर्ता रहेका छन् । साथै निकट भविष्यमा यस सस्थाले समाजको आवश्यकता अनुसार बिभिन्न थप कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने छ ।