असुरक्षित गर्भपतनले निमत्याएको समस्या

चितवन ।नेपालको संविधानले प्रत्येक महिलाको प्रजनन स्वास्थ्य सम्बन्धी हकलाई मौलिक अधिकारको रुपमा सुनिश्चित गरेको छ । तर आफ्नो जीवन नै परिवर्तन गरिदिने गर्भाधारण र गर्भपतन जस्तो गम्भीर अवस्था पनि महिलाहरूको छनौटको पहुँच भन्दा बाहिर देखिएको छ ।सामाजिक कारण, परिवारको दबाब, श्रीमान्को चाहाना, इच्छाका कारण महिलाहरु गर्भधारण गर्न बाध्य भएका छन । डर, त्रास, कर र ललाइफाकाइ असुरक्षित गर्भपतन गर्ने महिलाहरुको संख्या पनि थपिदै गएको छ । यसले गर्दा महिलाहरुले विभिन्न स्वास्थ्य समस्या भोग्नु परेको बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरानका प्राध्यापक श्याम लम्सालले जानकारी दिनुभयो ।

उहाँले भन्नुभयो, ‘देशमा प्रति वर्ष करिब १ लाख महिलाले सुरक्षित रुपमा गर्भपतन गराउँछन् । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार ४३ प्रतिशत गर्भपतन अझै असुरक्षित रुपमा भइरहेको छ । गर्भधारणको चाहना नभए पनि प्रजनन उमेरका लगभग ४४ प्रतिशत महिला परिवार नियोजनका सुरक्षित र आधुनिक तरिकाहरू प्रयोग गर्दैनन् । परिवार नियोजनको आवश्यकता भएर पनि सेवा नपाउने महिलाहरुको संख्या २४ प्रतिशत छ । जसले गर्दा अनिश्चित गर्भधारण र असुरक्षित गर्भपतनको संख्या उच्च छ ।’
स्वास्थ्य लाइभ मिडियाले चितवनमा आयोजना गरेको असुरक्षित गर्भपतन र जनस्वास्थ्य कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै उहाँले पछिल्लो समय असुरक्षित गर्भपतन चुनौती बन्दै गएको बताउनुभयो । असुरक्षित गर्भपतनका कारण महिलाहरुको यौनअंगबाट आन्द्रा बाहिर निस्कने, आन्द्रामा प्वाल पर्ने, पाठेघरमा प्वाल पर्ने जस्ता समस्या देखा परेको उहाँले बताउनुभयो ।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषको प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा प्रत्येक वर्ष हुने १२ लाख गर्भधारणमध्ये झण्डै आधा अनिच्छित गर्भधारण गर्न बाध्य छन् । अनिच्छित गर्भधारणको करिब दुईतिहाई गर्भपतन हुने गरेको कोषको प्रतिवेदनले देखाएको छ । नेपालमा गर्भपतनको लागि ६ वटा औषधिले मान्यता पाएको छ । तर, दर्ता भन्दा बाहिरका ६० भन्दा बढी औषधि किनबेच हुने गरेको बागमती प्रदेश स्वास्थ्य निर्देशनालय हेटौँडाका निर्देशक महेश्वर श्रेष्ठले बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, ‘नेपालका औषधि निकै महँगा भएकाले भारतबाट लुकाएर नेपाल ल्याउने र दर्तावाला औषधिको खोलमा हालेर सस्तोमा बिक्री गरिँदो रैछ । हामीले निगरानी गर्न सकेनौँे । जुन निकायले स्वीकृत दिएको छ उसैले यसको निगरानी गर्नुपर्छ ।’भरतपुर अस्पतालका बरिष्ठ स्त्री रोग तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ प्राध्यापक डाक्टर सुनीलमणि पोखरेलले असुरक्षित गर्भपतनका हुँदा अत्यधिक रक्तश्राव, उच्च रक्तचाप र संक्रमणका कारण मातृ मृत्युदर बढेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, ‘सचेतना र परिवार नियोजनका साधन प्रयोगमा कमी र लापरवाही छ । समाजको डर, प्रतिष्ठाले जथाभावी औषधि प्रयोग गर्छन् । जसले मृत्युदर बढाएको छ ।’ गर्भपतन आमाको जीवनसँग जोडिएकोले गर्नु परेको खण्डमा सबै भन्दा सुरक्षित स्थान रोज्न आग्रह गर्नुभयो । यस्ता सेवा दिने निकाय पनि इमान्दार हुनुपर्ने उहाँको भनाइ थियो । गटमचर इन्स्टीच्युटको अनुसन्धान अनुसार विश्वमा २५ करोड ७० लाख महिलाहरु असुरक्षित गर्भपतनका कारण स्वास्थ्य समस्या भोगिरहेका छन् । जसमध्ये प्रत्येक वर्ष २२ लाखको मृत्यु हुने गरेको इन्स्टीच्युटको तथ्याङ्कले देखाएको छ । १२ करोड १० लाख महिला तथा किशोरीहरु अनिच्छित गर्भाधारण गर्न बाध्य छन् ।

गर्भपतन भनेको के हो ?

गर्भपतन भन्नाले महिनावारी भएको दिनबाट गणना गर्दा २८ हप्ता भन्दा पहिले गर्भमा भएका भ्रुण, विकसित भ्रुण अथवा शिशु बाहिर निकालिने प्रकृयालाई बुझिन्छ । जुनसुकै गर्भावस्थाको गणना गर्दा महिनावारी भएको पहिलो दिनबाट गणना गरिन्छ । उक्त दिनबाट २८० दिन वा ४० हप्ता वा ९ महिना ७ दिन पुगेपछि गर्भावस्था पूर्ण हुन्छ ।
नेपालमा सुरक्षित गर्भपतनलाई वैधानिकता दिन धेरै समय अघिदेखि पहल भइरहे पनि कानुनी मान्यता भने २०५८ सालदेखि मात्रै पाएको हो । मुलुकी ऐनको एघारौं संशोधनले वि.सं. २०५८ साल असोज १० मा विधेयक पास गरी सुरक्षित गर्भपतनले कानुनी रुपमा मान्यता पायो ।

सुरक्षित गर्भपतन भनेको के हो ?

गर्भवतीको लिखित मञ्जुरीमा सुचीकृत स्वास्थ्यकर्मीद्वारा सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थामा प्रचलित कानुनले तोकेको परिधिभित्र रहेर प्रदान गरीने गर्भपतन सेवालाई मात्र सुरक्षित गर्भपतन सेवा भनिन्छ । अर्थात सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थामा सूचीकृत स्वास्थ्यकर्मीले बाहेक अन्य सुचीकृत नभएका स्वास्थ्य संस्था अथवा स्वास्थ्यकर्मीले प्रदान गरेको गर्भपतन सेवा गैरकानुनी मानिनेछ । यसो भएमा सेवा प्रदायक र सेवाग्राही दुवै कानुन बमोजिम कारबाहीको भागिदार हुन्छन् ।
सुरक्षित गर्भपतन सेवा अन्तर्गत गर्भपतनका अतिरिक्त गर्भ निरोधबारे परामर्श सेवा, महिलाको आवश्यकता र चाहना अनुसार गर्भ निरोध सेवा गर्भपतनका सम्भावित जटिलताहरुको व्यवस्थापन तथा उपचार समेत पर्दछन् । अर्थात सुरक्षित गर्भपतन सेवालाई सम्पूर्ण गर्भपतन सेवा पनि भन्निछ । यस सेवा प्रदान गर्ने स्वास्थ्य संस्थामा यी सबै सेवाहरु उपलब्ध हुनुपर्छ । साथै आवश्यक परेको खण्डमा प्रेषणको उचित व्यवस्था हुनपर्दछ ।

सुरक्षित गर्भपतनको सेवा कहाँबाट लिन सकिन्छ ?

दश हप्ताभित्र गर्भपतन गर्नुपरे सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाका तालीम प्राप्त अनमि सहित स्टाफ नर्स, मिडवाइफ र तालिमप्राप्त चिकित्सकबाट एम.ए प्रविधिबाट गर्भपतन गर्न सकिन्छ । १० हप्ता भित्रको गर्भ नै सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाका तालीम प्राप्त स्टाफ नर्स, मिडबाईफ र तालिमप्राप्त सबै चिकित्सकबाट एम.भी.ए प्रविधिबाट सेवा लिन सकिन्छ ।

१२ हप्तासम्मको गर्भ सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाका तालीम प्राप्त एम.वि.वि.एस चिकित्सक तथा तल उल्लिखित सबै चिकित्सकबाट गर्भपतलनको सेवा लीन सकिन्छ । १३ हप्ता देखि १८ हप्तासम्मका व्यापक आपतकालीन प्रसूति र नवजात हेरचाह सेवाहरू उपलब्ध भएको सूचिकृत स्वास्थ्य संस्थाबाट तालीम प्राप्त स्त्री रोग विशेषज्ञ र एम.डि.जि.पि चिकित्सकहरुबाट चिकित्सकले उपयुक्त ठानेको एम, आइ वा डी एण्ड ई प्रविधिबाट सेवा लिन सकिन्छ ।
१३ हप्ता देखि २२ हप्तासम्मका व्यापक आपतकालीन प्रसूति र नवजात हेरचाह सेवाहरू उपलब्ध भएको सूचीकृत स्वास्थ्य संस्थाबाट तालीम प्राप्त स्त्री रोग विशेषज्ञ र एम.डि.जि.पि चिकित्सकहरुबाट चिकित्सकले उपयुक्त ठानेको एम, आइ वा डी एण्ड ई प्रविधिबाट सेवा लिन सकिन्छ । १३ हप्ता देखि २८ हप्तासम्मका गर्भपतन सूचिकृत विशेषज्ञ अस्पताल, विशिष्टकृत अस्पताल, स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तर्गतका शिक्षण अस्पताल तथा अन्य शिक्षण अस्पताल, ट्रजरी अस्पतालमा गर्न सकिन्छ । तालीम प्राप्त स्त्री रोग विशेषज्ञ र एम.डि.जि.पि चिकित्सकहरुबाट चिकित्सकले उपयुक्त ठानेको एम, आइ वा डी एण्ड ई प्रविधिबाट सेवा लिन सकिन्छ ।

गर्भपतन गर्न नपाइने अवस्थाहरु

गर्भवतीको मञ्जुरी बिना करकाप, धम्की, ललाइफकाइ, झुक्याई वा प्रलोपनमा पारी गर्भपतन गर्न पाइदैन । लिङ्गको पहिचान गरी लिङ्गको आधारमा भु्रणको लिङ्ग पहिचान गर्ने गराउनेलाई तीन महिना देखि ५ महिनासम्म कैद र लिङ्गको आधारमा गर्भपतन गर्ने गराउनेलाई थप एक वर्ष कैद हुने कानुनी व्यवस्था छ ।